Για τα γεγονότα στην Τσεχοσλοβακία το 1968

Το κείμενο του Β.Ζέρβα είχε δημοσιευτεί πριν απο έναν χρόνο στο ιστολόγιο, στα πλαίσια μια συλλογής κειμένων για τα γεγονότα του 1968. Δημοσιεύεται ξανά εδώ, χωρίς αλλαγές

 

 

 

Για τα γεγονότα στην Τσεχοσλοβακία

 

Τα γεγονότα στην Τσεχοσλοβακία το 1968 αποτέλεσαν κηλίδα στην υπόθεση του σοσιαλισμού, που μέχρι σήμερα αξιοποιείται απο τα αστικά μέσα προπαγάνδας σε όλο τον κόσμο και την Ελλάδα. Κάθε 20 Αυγούστου οι εργαζόμενοι βομβαρδίζονται απο θρήνους για την “δημοκρατία” και καταδίκες του “ολοκληρωτισμού”. Δηλαδή οι ίδιοι που έχουν γεμίσει φτώχεια, πείνα και βία τον ανεπτυγμένο καπιταλιστικό κόσμο και σφαγές και πολέμους τον υπόλοιπο πλανήτη, (ξανά) εμφανίζονται ως απόστολοι της “ελευθερίας”.

Το 1968 στην Τσεχοσλοβακία ήταν το αποτέλεσμα μιας σειράς εξελίξεων στις σοσιαλιστικές χώρες, που σημαδεύτηκαν απο την υποχώρηση στην οικοδόμηση της σοσιαλιστικής οικονομίας, την γραφειοκρατικοποιήση της πολιτικής και κομματικής ζωής και τελικά την ολοένα και μεγαλύτερη αποξένωση των εργατών απο τα κράτη τους. Αυτή η πορεία επιβεβαιώθηκε μετά το 1956 με την επικράτηση και τυπικά μιας οπορτουνιστικής γραμμής στο ΚΚΣΕ και γενικότερα στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο. Ουσιαστικά όμως είχε ξεκινήσει πιο πριν με την διάλυση της τρίτης διεθνούς το 1943, τις αδιέξοδες πολιτικές των λαικών μετώπων, την εξόντωση μεγάλου μέρους της μπολσεβίκικης φρουράς που συμμετείχε στην Οκτωβριανή επανάσταση στην εσωκομματική πάλη στα τέλη της δεκαετίας του 1930 κ.οκ.. Ούτε η μεγάλη αντιφασιστική νίκη, που ανήκει ολόκληρη στην Σοβιετική Ένωση, μπόρεσε να αλλάξει την κατάσταση.

Ήταν αυτονόητο ότι τις αδυναμίες θα τις εκμεταλλεύονταν οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και έτσι έκαναν. Στην Τσεχοσλοβακία, τα προβλήματα είχαν αρχίσει απο τις αρχές τις δεκαετίας του 60. Όταν άρχισαν να χειροτερεύουν εμφανίστηκαν-όπως έγινε και αλλού- οι “μεταρρυθμιστές”. Γύρω από το μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και διευθυντή του Οικονομικού Ινστιτούτου της Ακαδημίας Επιστημών της Πράγας Ότα Σικ (Ota Šik) συσπειρώθηκε μια αντιπολιτευτική ομάδα τεχνοκρατών με αστικορεφορμιστικές απόψεις.

Κατά την άποψη του Σικ έπρεπε να εγκαταλειφθεί ο κεντρικός σχεδιασμός και ο κρατικός έλεγχος της οικονομίας και στη θέση τους να αναπτυχθεί μια «σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς», να απελευθερωθούν οι επιχειρήσεις από τον κρατικό έλεγχο και να παταχθεί η γραφειοκρατία. Ο Σικ πρότεινε επίσης να επιτραπεί η λειτουργία αυτόνομων συνδικάτων και μικρών ιδιωτικών κοινοπραξιών με δυτικές εταιρείες, να προωθηθούν θεσμοί αυτοδιοίκησης των εργαζομένων και να σταματήσει ο κρατικός έλεγχος των τιμών. Ο Σικ δηλαδή πρότεινε την μετάβαση απο τον σοσιαλισμό…..στον καπιταλισμό. Μάλιστα η θεωρία πήρε και την ονομασία Τρίτος Δρόμος.

Η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε και σε άλλα επίπεδα (η διαμάχη για την αποκατάσταση του Φ.Κάφκα κ.ο.κ) και κατέληξε στην αντιπολιτευτική ομάδα Literární Noviny (Λογοτεχνική εφημερίδα) που έφτασε να πουλάει 140.000 φύλλα και πρόβαλλε τις αστικοαναθεωρητικές απόψεις. Στέλεχος της εφημερίδας ήταν ο γνωστός Βάτσλαβ Χάβελ, ο άνθρωπος που αργότερα οδήγησε την Τσεχοσλοβακία στη διάλυση (αφού δεν το κατάφερε την “άνοιξη”) και δήλωνε ανοιχτά ότι η πιο σημαντική πράξη της ζωής του ήταν ότι “διέλυσε το σύμφωνο της Βαρσοβίας

Όπως έγινε και σε άλλες χώρες, το κομμουνιστικό κόμμα δεν μπόρεσε να αντιπαραθέσει μια εργατική-σοσιαλιστική εναλλακτική αλλά έμεινε στην υπεράσπιση της υπάρχουσας κατάστασης. Καθώς όμως η κοινωνική κατάσταση χειροτέρευε, γινόταν όλο και λιγότερο πειστικό. Έτσι τα τέλη της δεκαετίας του 1960 η Τσεχοσλοβακία έγινε η ίδια θέατρο των ιμπεριαλιστικών επιχειρήσεων, αφού το κόμμα δεν κατάφερε να ενσωματώσει τις αντιδράσεις και να δώσει λύσεις στα προβλήματα. Η ταξική πάλη μεταφέρθηκε μέσα στο κράτος και στο ίδιο το κομμουνιστικό κόμμα.

Το 1967 ξέσπασαν φοιτητικές διαδηλώσεις για τις συνθήκες διαβίωσης. Η κυβέρνηση του Αντονίν Νοβότνι- αντέδρασε με βία και καταστολή-(άλλη ένδειξη ότι το κόμμα είχε χάσει την επαφή με τη νεολαία, το πιο ευαίσθητο κομμάτι της κοινωνίας)- Το αποτέλεσμα είναι ότι ξέσπασε νέα κρίση στο κόμμα και η κατάληξη ήταν η άνοδος του Ντούπτσεκ στην εξουσία το 1968 και το πρόγραμμα του “”σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο”, όπως τον αποκαλούσε. 

Στην πραγματικότητα το πρόγραμμα του αρχηγού της “άνοιξης” δεν ήταν τίποτα άλλο απο ένα πρόγραμμα δεξιών μεταρρυθμίσεων σε καπιταλιστική κατεύθυνση. Ταυτόχρονα επανέφερε το ζήτημα κάποιων στοχειωδών ελευθεριών (που θα του έδιναν και την δυνατότητα να προπαγανδίσει και να προχωρήσει σε αυτά τα οικονομικά μέτρα). Με τις υποσχέσεις για δημοκρατικές ελευθερίες κατάφερε να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος του Τσεχοσλοβάκικου λαού, που έβλεπε μια ανανέωση απο τα προβλήματα που υπήρχαν.

Καθώς μέσα στο κομμουνιστικό κόμμα δεν υπήρχαν εναλλακτικές ούτε γενικότερα άλλη διακριτή-σε περιεχόμενο και μορφή- εργατική αντιπολίτευση στην κοινωνία που να μπορεί να παίξει σοβαρό ρόλο, οι ιμπεριαλιστές (για τους οποίους η Τσεχοσλοβακία ήταν ένα στρατηγικό σημείο) άρπαξαν την ευκαιρία και δραστηριοποιήθηκαν ενεργά με όλους τους μηχανισμούς τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος ο συντάκτης του διάσημου “Μανιφέστου των 2000 λέξεων” (ένα απο τα κείμενα ορόσημα της “άνοιξης”), Λούνβικ Βάτσουλικ συνέδεσε το κείμενο με την μετέπειτα κίνηση “Χάρτα 77” και την εγκαθίδρυση του καπιταλισμού το 1990.Η “άνοιξη” με το αστικοαναθεωρητικό της περιεχόμενο (παρά τις μορφές αυτοοργάνωσης-άλλο ένα ενδιαφέρον σημείο) έγινε, αντικειμενικά, εύκολη λεία των ιμπεριαλιστικών σχεδιασμών.

Το κομμουνιστικό κόμμα τελικά έχασε τον έλεγχο και ο Μπρέζνιεφ αποφάσισε να μην ρισκάρει. Ο στρατός μιας σοσιαλιστικής χώρας κατέληξε να εισβάλει σε μια άλλη σοσιαλιστική χώρα απο…… “διεθνιστικό καθήκον”. Έτσι συκοφαντήθηκε και τραυματίστηκε παγκόσμια η ιδέα όχι μόνο του υπαρκτού σοσιαλισμού αλλά κάθε αντίθεσης στον καπιταλισμό, που έτσι και αλλιώς οι αστοί πάντα την έντυναν με την “ανελευθερία”. Η Πράγα έγινε το αγαπημένο θέμα όλων των μικροαστών διαννούμενων, των ευρωκομμουνιστών, των φιλεύθερων και όλης της υπόλοιπης αντικομμουνιστικής και αντεργατικής χορωδίας διαχρονικά.

Τα γεγονότα στην Πράγα έδειξαν ότι το σοσιαλιστικό στρατόπεδο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα. Η ευκολία με την οποία τo πρόγραμμα Ντούπτσεκ, ένα αστικό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων και πολιτικών δικαιωμάτων (τα οποία φυσικά δεν παρουσιάστηκαν έτσι) συνάντησε την λαική υποστήριξη, είναι ενδεικτική. Η δράση των ιμπεριαλιστικών μηχανισμών δεν επαρκεί σαν εξήγηση γιατί αυτή είναι η δουλειά τους. Εκτός αν περίμενε κανείς να υπάρξουν τέτοια προβλήματα σε μια σοσιαλιστική χώρα και οι Αμερικανοί, το ΝΑΤΟ κ.οκ να κάτσουν με σταυρωμένα χέρια.Εξάλλου δρούσαν οργανωμένα όχι μόνο για να εκμεταλλευτούν αλλά για να διογκώσουν ότι πρόβλημα υπήρχε στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού..

Το θέμα είναι ότι το κομμουνιστικό κόμμα, που είχε την εξουσία, δεν κατάφερε να δώσει διέξοδο στα προβλήματα του κόσμου, ούτε καν να αποδεχθεί κάποια απο τα τυπικά δημοκρατικά δικαιώματα και να απομονώσει και αποκαλύψει τι ήταν πραγματικά “ο σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο” και το οικονομικό του μοντέλο. Είχε πια φτάσει σε τέτοια κατάσταση η προσπάθεια για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, που ακόμα και η αποδοχή κάποιων τέτοιων μέτρων φάνταζε για τον Μπρέζνιεφ και το ΚΚΣΕ επικίνδυνη μπροστά στο ξήλωμα του πουλόβερ.

Η “άνοιξη” της Πράγας  ήταν λοιπόν  μια κοινωνική κινητοποιήση μπροστά στα προβλήματα που αντιμετώπιζε ο λαός της Τσεχοσλοβακίας. Καθώς το κόμμα (όπως και άλλα παρόμοια κόμματα) είχε απομακρυνθεί απο καιρό απο τον σοσιαλισμό-και δεν υπήρξε όπως αναφέρθηκε καμία υπολογίσιμη Μαρξιστική εναλλακτική (άλλο ένα ενδεικτικό σημείο της κατάστασης)-, η κινητοποιήση καθοδηγήθηκε και αξιοποιήθηκε (και σε ένα βαθμό υποδαυλίστηκε) απο αντιδραστικά στοιχεία και κατέληξε να είναι ένα κίνημα διεκδίκησης της παλινόρθωσης του καπιταλισμού.

Ούτε επανάσταση ήταν λοιπόν, ούτε “άνοιξη” των εργαζομένων. Τα αιτήματα αυτής της άνοιξης υλοποιήθηκαν τελικά το 1990 με την αποκατάσταση του καπιταλισμού, όπως έχουν γράψει  πολλοί απο τους συντελεστές της. Αν χρησιμοποιούμε τις έννοιες απο την πλευρά των εργατικών συμφερόντων, ο χαρακτηρισμός “αντεπανάσταση” είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα. Μόνο που και η επανάσταση είχε πια απομακρυνθεί και, όπως έδειξαν οι μετέπειτα εξελίξεις, δεν θα επέστρεφε ξανά…..

Είναι λοιπόν θλιβερό ακόμα και σήμερα, που είναι γνωστή η ιστορική πορεία και ο ρόλος όλων των ηγετών της “άνοιξης”, του Χάβελ, του Βάτσουλικ και του Ντούπτσεκ, (που όταν διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση έβγαινε στα μπαλκόνια με τον Χάβελ στην Πράγα και πανηγύριζε για την “δικαίωση της άνοιξης“), αριστερά έντυπα και ιστολόγια να αναπαράγουν την ιμπεριαλιστική προπαγάνδα στο όνομα ενός τυφλού αντισοβιετισμού. Και να γίνονται μαιντανοί αυτής της παράστασης  η οποία στοχεύει, με την αντισοβιετική προπαγάνδα, να συκοφαντήσει προληπτικά και τις μελλοντικές απόπειρες υπέρβασης του καπιταλισμού.

Όπως ο σοσιαλισμός του μέλλοντος, αν έχει νόημα να υπάρξει, θα είναι κάτι πολύ διαφορετικό απο τον σοσιαλισμό του Μπρέζνιεφ, έτσι και οι εργατικές κινητοποιήσεις στον σοσιαλισμό (όπου όπως έδειξε η ιστορική πείρα η ταξική πάλη συνεχίζεται) θα είναι πολύ διαφορετικές απο τον “σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο” του Ντούπτσεκ που διεκδικούσε στροφή της οικονομίας στην….κατανάλωση και “ελεύθερη” δυνατότητα των κρατικών επιχειρήσεων να αναζητούν αγορές δηλαδή να λειτουργούν νέτα-σκέτα καπιταλιστικά. Το μέλλλον δεν βρίσκεται στα ιστορικά χρεωκοπημένα μοντέλα των “σοσιαλισμών της αγοράς” και των κινημάτων τους (τύπου “άνοιξης”) αλλά στην υπέρβαση συνολικά του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, με αφετηρία την εργατική εξουσία. Υπέρβαση που θα αξιοποιεί όλη την θετική και αρνητική πειρά του υπαρκτού σοσιαλισμού του 20ου αιώνα.

 

 

 

Βαγγέλης Ζέρβας

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *